Tại sao người liên tục bỏ lỡ cái bao giờ cũng hiện diện, cái hiện diện ở mọi nơi, cái bao giờ cũng có đấy, hiện hữu, và sẽ hiện hữu, bên trong và bên ngoài? Tại sao người liên tục bỏ lỡ điều đó? Nó đáng phải là thứ dễ nhất để được nhận ra. Nhưng cái gì đó vận hành như rào chắn.
Tại sao bạn không thể thấy được điều đó? Tại sao mắt bạn nhắm? Bạn không thể thấy điều đó vì bạn quá đầy bản thân bạn, bị trút đầy quá nhiều với cái ‘tôi’.
Mới vài ngày trước một người tới gặp tôi và anh ta nói, “Tôi là người khiêm tốn. Tôi chỉ như hạt bụi trên chân thầy. Tôi đã từng cố gắng trong gần hai mươi năm để đạt tới ý thức cao hơn, nhưng tôi đã là thất bại. Tại sao tôi không thể đạt tới?”
Và anh ta cứ tiếp tục mãi. Mọi câu đều bắt đầu với tôi. Nếu văn phạm được phép, mọi câu chắc đã kết thúc với tôi. Và nếu mọi thứ mà được phép, mọi câu chắc đã bao gồm chỉ những tôi. “Tôi vân vân, tôi vân vân, tôi vân vân,” nó cứ diễn ra mãi.
Bạn bị chất đầy quá nhiều. Không còn chỗ, không còn không gian cho Thượng đế vào trong bạn. Bạn bị quá đông đúc. Cả nghìn cái tôi đang xay bên trong – chúng không để lại bất kì không gian nào cho bất kì cái gì đi vào trong bạn. Đó là lí do tại sao bạn liên tục bỏ lỡ cái bao giờ cũng hiện diện.
Đây là số học tâm linh: Nếu bạn hiện diện, bạn sẽ bỏ lỡ điều thiêng liêng. Nếu bạn không tồn tại, chỉ điều thiêng liêng hiện hữu, không cái gì khác tồn tại. Thượng đế có thể không tồn tại nếu bạn hiện diện. Thượng đế sẽ hiện diện nếu bạn không tồn tại.
Cho nên toàn thể nỗ lực của người tìm kiếm là làm sao không hiện diện, làm sao trở thành không tồn tại. Không tồn tại là thiền. Không gian đó nơi bạn tồn tại nhưng không như cái tôi, không được hội tụ vào bản ngã, không được hội tụ, không được định tâm ở bất kì chỗ nào… bạn tồn tại không có trung tâm, nhà rỗng, ngôi đền, thậm chí không có người tôn thờ bên trong – đột nhiên, Thượng đế có đó! Thượng đế bao giờ cũng ở đó, thậm chí không một khoảnh khắc nào ngài không tồn tại. Nhưng bạn đã hiện diện quá nhiều. Sự hiện diện của bạn là rào chắn.
Ý thức về ngã là rào chắn. Vô ý thức về ngã là cánh cổng. Và nhớ, vô ý thức về ngã ngụ ý ý thức về không cái ngã. Vô ý thức về ngã là hình thể cao nhất của ý thức. Nó là ý thức về không cái ngã: ý thức tồn tại, nhưng không có người nào trong nó. Cái ngã đã biến mất, đã tan chảy, đã bị hấp thu. Bạn hiện hữu vậy mà bạn không hiện hữu.
Điều đó có vẻ nghịch lí, nhưng toàn thể sự tồn tại là nghịch lí. Khi bạn không hiện hữu, điều có thể được nói là lần đầu tiên bạn hiện hữu, vì bây giờ bạn là thiêng liêng. Bây giờ bạn không tồn tại một cách tách rời. Bây giờ bạn tồn tại như một phần hữu cơ – thậm chí không như phần máy móc, vì phần máy móc, dù được nối thế nào, vẫn còn tách rời. Nó vận hành cùng toàn thể nhưng nó vẫn là một phần. Sự thống nhất hữu cơ – bạn thậm chí không phải là phần máy móc. Bạn đã trở thành toàn thể, và toàn thể đã trở thành bạn.
Tôi đã nghe: Có lần một thánh nhân Sufi lớn, Hassan, có một giấc mơ. Trong nhiều năm ông ấy đã tìm và kiếm, và đột nhiên đêm đó trong mơ ông ấy thấy đích thân Thượng đế đang đứng trước ông ấy, và trong tay mình Thượng đế đang cầm một củ hành. Hassan ngạc nhiên: Tại sao củ hành? Và Thượng đế đã nói với ông ấy, “Bây giờ ông chọn đi. Bây giờ ông đã trở nên có khả năng chọn. Ông muốn một lát hành hay cả củ hành? Các phương án là để mở, và bất kì cái gì ông muốn ông có thể có – ông chọn đi.”
Hassan bắt đầu thiền trong mơ của mình. Ông ấy lúng túng chọn. Ông ấy có thể đã chọn bộ phận nếu bản ngã có đó; ông ấy có thể đã chọn bộ phận vì bản ngã bao giờ cũng chọn bộ phận. Nó không thể chọn toàn thể vì trong toàn thể là sợ. Nó sẽ phải biến mất. Hay, ông ấy có thể đã chọn toàn thể, vì bản ngã là tham; không biết rằng trong toàn thể nó sẽ phải biến mất, nó có thể chọn toàn thể.
Nhưng ông ấy mở mắt ra trong mơ và nói với Thượng đế, “Việc đó là khó. Tôi không thể chọn được vì nếu tôi chọn bộ phận bao giờ cũng sẽ có xung đột. Nếu tôi chọn bộ phận bao giờ cũng sẽ có sợ và chết. Bộ phận phải chết, nó không thể sống mãi mãi; chỉ toàn thể có thể sống. Nếu tôi chọn bộ phận tôi đang chọn vật lộn, xung đột, không hài hoà; tôi đang chọn giới hạn, lệ thuộc, vì tôi đang chọn cái hữu hạn. Không, tôi không thể chọn bộ phận.”
Thượng đế cười và nói, “Thế thì tại sao ông không chọn toàn thể?”
Hassan nói, “Tôi không thể chọn toàn thể vì toàn thể mà không có các bộ phận chắc sẽ không sống động mấy.”
Thượng đế ban phước lành cho Hassan và nói, “Ông giỏi lắm. Điều đó đúng.”
Nếu bạn chọn bộ phận bao giờ cũng sẽ có xung đột, vật lộn để sống còn – vì bộ phận bao giờ cũng trên bờ của chết, nó bao giờ cũng gần chết. Thực ra nó đã chết rồi. Nếu bạn chọn toàn thể ngược với bộ phận, bạn lại chọn thứ chết. Toàn thể mà không có bộ phận chắc sẽ không sống động. Nó sẽ là đơn điệu. Nó sẽ không có căng thẳng bên trong trong nó để làm cho nó sống động. Nó sẽ không đập rộn ràng. Nó không thể múa, nó không thể bước. Nó sẽ giống như tảng đá chết, không nhạc nào tới từ nó. Nhạc cần căng thẳng, đập rộn ràng, căng thẳng mong đợi.
Với bộ phận và toàn thể, có căng thẳng liên tục – và căng thẳng đó là chính sự sống. Giữa bộ phận và toàn thể dòng sông sự sống chảy như giữa hai bờ. Giữa bộ phận và toàn thể, Thượng đế tồn tại, như căng thẳng tinh tế nhất, tinh vi nhất. Giữa nhị nguyên, tính một tồn tại. Nhị nguyên giống như hai bờ và tính một là sông chảy giữa hai bờ. Nó không thuộc vào bên nào, và nó thuộc vào cả hai; do đó có nghịch lí.
Bộ phận bao giờ cũng đi tách rời và tới gần hơn với toàn thể lần nữa. Bộ phận đang đi xa khỏi toàn thể và dầu vậy được bắt rễ trong toàn thể – cũng như cây cối mọc hướng lên trời, xa khỏi đất, và dầu vậy vẫn được bắt rễ trong đất; bộ phận cố là chim, nhưng được bắt rễ, cố vươn lên trời, nhưng được bắt rễ trong đất. Chỉ thế thì cây có thể tồn tại. Đó là căng thẳng tinh tế giữa đất và trời.
Bộ phận liên tục kết hôn với toàn thể và liên tục li dị nó. Và có toàn thể cái đẹp của việc đó: đi xa và về gần hơn, rơi vào yêu và tranh đấu – và điều này diễn ra đồng thời. Cái một không chống lại nhị nguyên; thực ra cái một ở giữa nhị nguyên, và do đó nó là sống động thế.
Thượng đế không phải là quan niệm chết. Nếu Thượng đế đơn giản là một, toàn thể, điều đó sẽ là quan niệm chết. Đó là lí do tại sao cái tuyệt đối Hegel là quan niệm chết – nó là Thượng đế của các triết gia.
Soren Kierkegaard, một trong những triết gia Đan Mạch, đã nói một điều rất hay. Ông ấy nói, “Thưa Thượng đế, tôi cầu nguyện ngài, nhưng ngài không là Thượng đế của các triết gia. Tôi không cầu nguyện Thượng đế của các triết gia,” Kierkegaard nói. “Tôi cầu nguyện Thượng đế của Abraham, Jacob và Jesus. Thượng đế của các triết gia là chết. Thượng đế của Abraham, Jesus, Jacob, là khác toàn bộ.”
Thượng đế của người yêu, Thượng đế của nhà thơ, Thượng đế của người sùng kính, là khác. Thượng đế của người yêu là sống động. Nó có mọi mâu thuẫn trong nó, và dầu vậy sự hài hoà tồn tại.
Thượng đế là hài hoà trong mâu thuẫn. Thượng đế là thảnh thơi trong căng thẳng. Thượng đế là một trong nhiều. Thượng đế là vô hình thể trong hình thể, vô danh trong mọi danh.
Người Hindu có một kinh rất hay. Tên của kinh này là Vishnu Sahastra Nam, một nghìn cái tên của Thượng đế. Người Hindu liên tục nói rằng Thượng đế không có tên, và thế rồi họ viết cuốn sách trong đó họ đơn giản soạn ra những cái tên, không gì khác. Toàn thể kinh này chỉ bao gồm một nghìn cái tên của Thượng đế. Gần như mọi cái tên đã được soạn ra. Thượng đế và không tên, và vậy mà mọi tên thuộc vào ngài, vì chúng có thể thuộc vào ai được? Tên của bạn cũng là tên của Thượng đế; bằng không thì không thể được, vì nó sẽ thuộc về ai?
Duy nhất Thượng đế tồn tại. Cho nên tội nhân là Thượng đế, và thánh nhân cũng là Thượng đế. Thực ra, giữa tội nhân và thánh nhân, nhớ, giữa tội nhân và thánh nhân tồn tại sự hài hoà. Không có tội nhân, Thượng đế sẽ bị nghèo đi, nghèo đi vô hạn. Không có thánh nhân, Thượng đế sẽ không là giầu có thế. Một mình tội nhân, và toàn thể hài hoà sẽ bị mất; một mình thánh nhân, và bạn không thể thấy hiện tượng nào chán hơn, đơn điệu hơn. Sẽ không có nhạc.
Toàn thể nhạc rung động rộn ràng giữa các nốt căng thẳng, mâu thuẫn và vậy mà không mâu thuẫn, đi xa, và vẫn quay về cùng nhau. Nếu bạn hiểu điều này, thế thì mơ của Hassan thực sự là vĩ đại. Thượng đế đã nói, “Hassan, ông làm tốt đấy. Giá mà ông chọn một thứ, ông chắc đã bỏ lỡ cơ hội này. Ta sẽ cho ông cả hai. Ta sẽ cho ông bộ phận trong toàn thể, và toàn thể trong bộ phận.”
Toàn thể sự tồn tại ở trong bộ phận. Bộ phận tồn tại trong toàn thể. Thực ra bộ phận và toàn thể không phải là hai thứ. Bạn không thể vẽ được biên giới phân chia. Bộ phận tan chảy trong toàn thể và toàn thể tan chảy trong bộ phận.
Nhưng bạn đã trở thành quá nhiều với bộ phận; bạn đã chọn, bạn đã trở thành cái ngã. Và bạn đã hoàn toàn quên mất vô ngã. Bạn đã trở nên quá nhiều với sự hiện diện, và bạn không có sự vắng mặt; do đó, bạn đã đánh mất nhạc. Bạn đã trở thành bất hoà. Cùng nốt có thể trở thành không hài hoà – duy nhất việc thu xếp mới là được cần.
Mọi thứ bạn đều có; bạn không thiếu bất kì cái gì. Tôi đã không bắt gặp một người nào trong cả nghìn kiếp sống của tôi, người thiếu bất kì cái gì. Có thể chút ít quản lí kém, nhưng bạn không thiếu bất kì cái gì. Có thể mọi thứ không ở chỗ đúng của chúng, nhưng bạn không thiếu bất kì cái gì. Có thể bạn đã để A vào chỗ của B, và C vào chỗ của D, nhưng toàn thể bảng chữ cái tồn tại trong bạn. Nó có thể không đúng trật tự, có thể có mất trật tự, nhưng bạn không thiếu cái gì.
Và manh mối tồn tại bên trong bạn. Manh mối là: Trở nên ngày càng không tồn tại như bạn đang hiện diện. Tồn tại trong mâu thuẫn sâu. Bạn có thể không bao giờ nghĩ về điều đó. Bạn đã cố tồn tại một cách rất nhất quán. Bạn đang cố là nhất quán, không bao giờ trong mâu thuẫn. Thế rồi, hoặc bạn chọn bộ phận – như bạn đã chọn, như nhiều người đã chọn – và thế rồi có xung đột, liên tục, vì bộ phận cảm thấy nó chống lại toàn thể. Nếu bạn chọn nó, nếu bạn bị đồng nhất với bộ phận… đó là điều tôi ngụ ý khi tôi nói ‘tôi’, bản ngã: đó là việc đồng nhất với bộ phận.
Bạn là bao la, bao la như vũ trụ, và bạn đang cố chui vào một lỗ nhỏ. Với chuột thì được, nhưng với bạn – quá hẹp. Khổ đi theo sau. Bạn cảm thấy trong bó buộc. Bạn cảm thấy từ mọi nơi đều bị tường bao, bị giam cầm. Bạn trở nên giận, bạn bị cáu bẳn. Bạn bắt đầu tranh đấu, bạn bắt đầu có tính phá huỷ, vì sự sống dường như là việc làm hẹp lại, việc làm hẹp lại liên tục.
Đứa trẻ được sinh ra – và việc làm hẹp bắt đầu. Đứa trẻ được sinh ra và nó tới qua lối chuyển rất hẹp, từ bụng mẹ. Từ chính khoảnh khắc đầu tiên của sự sống việc làm hẹp đã bắt đầu, và thế rồi suốt cả đời, cho tới khi chết giải thoát bạn – để đi vào lỗ khác – bạn cảm thấy bản thân bạn liên tục bị làm hẹp, bạn không cảm thấy việc mở rộng. Và bạn nhìn ra xa phía trước, lỗ này dường như là đường hầm. Bạn đã bao giờ đứng trước đường hầm và nhìn vào chưa? Đầu cuối xa có vẻ rất nhỏ.
Có lần tôi du hành cùng một dân làng trong xe bò kéo, và chúng tôi phải đi vào một đường hầm để đi qua sông. Người dân làng này từ chối hoàn toàn. Anh ta nói, “Từ đầu này thì được, chúng ta có thể đi vào, nhưng nhìn đầu kia: làm sao chúng ta có thể ra được?” Anh ta chưa bao giờ ở trong đường hầm, và tôi cố và cố… nhưng anh ta nói, “Bất kì cái gì ông nói, tôi có thể thấy cái lỗ ở đây là đủ lớn – chúng ta có thể vào, nhưng thế rồi nó cứ hẹp đi. Điều gì sẽ xảy ra ở đầu kia? Ông sẽ giết con bò thiến của tôi! Và có thể khó ngay cả quay lại nếu một khi chúng ta bị mắc lại.”
Chết có vẻ giống như đầu kia. Lối chuyển của bụng mẹ là bắt đầu, và thế rồi sự sống liên tục hẹp dần, và thế rồi một ngày nào đó ai đó đơn giản biến mất. Điều đó ngụ ý toàn thể quá trình đã trở thành hẹp thế bạn không thể tìm thấy người này lần nữa.
Toàn thể quá trình làm hẹp này, tại sao nó là như vậy? – vì bạn bị đồng nhất, và khi bạn bắt đầu bị đồng nhất với bộ phận, thế thì chính quá trình tự nhiên là bạn sẽ bị đồng nhất với các bộ phận ngày càng nhỏ hơn. Đến cuối chỉ một thứ rất nhỏ, thứ hẹp nhất thế giới, bản ngã, bị bỏ lại. Quá nhiều hiện diện, quá nhiều trong cái tôi, quá nhiều cái tôi, là việc đồng nhất với bộ phận.
Hassan đã làm tốt. Ông ấy nói, “Tôi không thể chọn bộ phận, vì đó là điều ngu xuẩn tôi đã làm suốt rồi. Bây giờ tôi không thể chọn bộ phận.” Nhưng ông ấy phải đã là người rất cảm nhận, vì điều thường xảy ra là nếu bạn đã bị đồng nhất quá nhiều với bộ phận, bạn quá thiên về chọn toàn thể. Logic đơn giản. Người ta chuyển sang cực đoan kia.
Nhiều người đã cũng làm điều đó. Thế rồi họ cố phá huỷ bản ngã của họ. Các sư trong tu viện, các sannyasins truyền thống ở Ấn Độ, bạn đi tới họ, họ đã từng cố giết bản ngã, phá huỷ bộ phận. Nhưng họ không biết: nếu bộ phận bị phá huỷ, chính đường tới toàn thể bị phá huỷ.
Đó là chuyện tinh tế. Sự sống là rất rất tinh tế và huyền bí.
Bạn không nên bị đồng nhất với bộ phận, điều đó là đúng, nhưng bạn không nên phá huỷ nó, vì thế thì chính cơ sở bị phá huỷ.
Đó là lí do tại sao các sư thích cuộc sống rất đơn điệu – đó là định nghĩa của tôi về sư: người sống cuộc sống đơn điệu. Ông ấy có thể không sống trong tu viện, nhưng ông ấy sống trong đơn điệu. Đơn điệu là tu viện của ông ấy. Ông ấy sống cuộc sống của riêng một nốt, ông ấy không có các nốt khác. Ông ấy không thể tạo ra hài hoà, vì ông ấy sợ xung đột. Ông ấy đang cố phá huỷ bộ phận. Nếu bạn phá huỷ bộ phận, trong việc phá huỷ bộ phận chính khả năng để chuyển tới toàn thể bị mất.
Nhưng may mắn không ai có thể phá huỷ được bộ phận, bạn chỉ có thể nghĩ rằng bạn đã phá huỷ nó: nó bao giờ cũng vẫn còn ẩn trong bạn. Nhiều nhất bạn có thể kìm nén nó, có vậy thôi. Bạn không thể phá huỷ được nó.
Phá huỷ là không thể được trong thế giới này. Bạn không thể tạo ra bất kì cái gì mà bạn cũng không thể phá huỷ bất kì cái gì, vì phá huỷ ngụ ý cái gì đó đã có đó và giờ nó đã trở thành hư không. Cái gì đó không thể trở thành hư không, không có cách nào để thu cái gì đó về hư không. Và không có cách nào để tạo ra bất kì cái gì, vì tạo ra ngụ ý đem ra cái gì đó từ hư không. Không có cách nào. Cái gì đó có thể đổi thành cái gì đó khác, nhưng không có tạo ra và không có phá huỷ.
Bạn không thể phá huỷ bộ phận, vì thực ra bộ phận không bao giờ thuộc về bạn – bạn là ai để phá huỷ nó? Bộ phận thuộc về toàn thể, làm sao bạn có thể phá huỷ được nó? Bạn không bao giờ tạo ra nó. Bạn có thể tạo ra bản ngã không? Nếu bạn không thể tạo ra bản ngã, làm sao bạn có thể phá huỷ nó? Đừng ngu.
Từ “Y như vậy”, Ch.9 Khi Shibli không tồn tại
