{"id":3121,"date":"2023-01-02T21:28:00","date_gmt":"2023-01-02T14:28:00","guid":{"rendered":"https:\/\/reikivietnam.org\/wordpress\/?p=3121"},"modified":"2023-01-02T21:29:21","modified_gmt":"2023-01-02T14:29:21","slug":"chiem-tinh-hoc-nghien-cuu-dau-vet-thay-doi-cua-vu-tru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/reikivietnam.org\/?p=3121","title":{"rendered":"Chi\u00eam tinh h\u1ecdc nghi\u00ean c\u1ee9u d\u1ea5u v\u1ebft thay \u0111\u1ed5i c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5"},"content":{"rendered":"<p>\u0110i\u1ec1u c\u1ea7n thi\u1ebft l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u. Th\u1ee9 nh\u1ea5t, c\u1ea7n bi\u1ebft r\u1eb1ng t\u1eeb quan \u0111i\u1ec3m khoa h\u1ecdc to\u00e0n th\u1ec3 h\u1ecd m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra t\u1eeb m\u1eb7t tr\u1eddi. M\u1eb7t tr\u0103ng, sao Ho\u1ea3, sao M\u1ed9c, v\u00e0 c\u00e1c h\u00e0nh tinh c\u00f2n l\u1ea1i, bao g\u1ed3m c\u1ea3 tr\u00e1i \u0111\u1ea5t n\u00e0y, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u l\u00e0 c\u00e1c b\u1ed9 ph\u1eadn c\u01a1 b\u1ea3n c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi. D\u1ea7n d\u1ea7n, s\u1ef1 s\u1ed1ng tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u0111i v\u00e0o hi\u1ec7n h\u1eefu &#8211; t\u1eeb th\u1ef1c v\u1eadt t\u1edbi con ng\u01b0\u1eddi. Con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n c\u01a1 b\u1ea3n c\u1ee7a tr\u00e1i \u0111\u1ea5t; tr\u00e1i \u0111\u1ea5t l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n c\u01a1 b\u1ea3n c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi. N\u00f3 gi\u1ed1ng nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi m\u1eb9 c\u00f3 c\u00f4 con g\u00e1i, c\u00f4 n\u00e0y l\u1ea1i c\u00f3 con g\u00e1i, v\u00e0 trong c\u1ea3 ba ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y c\u00f9ng m\u1ed9t d\u00f2ng m\u00e1u ch\u1ea3y. Th\u00e2n th\u1ec3 h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra t\u1eeb c\u00e1c t\u1ebf b\u00e0o t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc d\u00f9ng m\u1ed9t t\u1eeb, \u0111\u1ed3ng c\u1ea3m, c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 c\u00f3 chung s\u1ef1 nh\u1ea1y c\u1ea3m. Nh\u1eefng th\u1ee9 \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra t\u1eeb c\u00f9ng m\u1ed9t ngu\u1ed3n c\u00f3 chung m\u1ed9t lo\u1ea1i kinh nghi\u1ec7m b\u00ean trong.<\/p>\n<p>T\u1eeb m\u1eb7t tr\u1eddi tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra, v\u00e0 t\u1eeb tr\u00e1i \u0111\u1ea5t th\u00e2n th\u1ec3 ch\u00fang ta \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra, v\u00e0 \u1edf xa x\u00f4i kia m\u1eb7t tr\u1eddi l\u00e0 \u00f4ng cha l\u1edbn c\u1ee7a ch\u00fang ta. B\u1ea5t k\u00ec c\u00e1i g\u00ec x\u1ea3y ra tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u1ec1u t\u1ea1o ra rung \u0111\u1ed9ng trong m\u1ecdi t\u1ebf b\u00e0o c\u1ee7a th\u00e2n th\u1ec3 ch\u00fang ta. N\u00f3 ph\u1ea3i l\u00e0 theo c\u00e1ch \u0111\u00f3 v\u00ec c\u00e1c t\u1ebf b\u00e0o c\u1ee7a ch\u00fang ta t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra t\u1eeb m\u1eb7t tr\u1eddi. M\u1eb7t tr\u1eddi d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 l\u00e0 \u1edf xa v\u1edbi kho\u1ea3ng c\u00e1ch l\u1edbn nh\u01b0ng n\u00f3 kh\u00f4ng xa th\u1ebf. Trong m\u1ecdi y\u1ebfu t\u1ed1 c\u1ee7a m\u00e1u ch\u00fang ta v\u00e0 trong m\u1ecdi h\u1ea1t c\u1ee7a x\u01b0\u01a1ng ch\u00fang ta, c\u00e1c nguy\u00ean t\u1eed c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111ang s\u1ed1ng. Ch\u00fang ta l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi, cho n\u00ean kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec ng\u1ea1c nhi\u00ean r\u1eb1ng trong c\u00e1c ki\u1ebfp s\u1ed1ng c\u1ee7a m\u00ecnh ch\u00fang ta b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng b\u1edfi m\u1eb7t tr\u1eddi. C\u00f3 m\u1ed9t lo\u1ea1i \u0111\u1ed3ng c\u1ea3m gi\u1eefa m\u1eb7t tr\u1eddi v\u00e0 b\u1ea3n th\u00e2n ch\u00fang ta. N\u1ebfu ch\u00fang ta hi\u1ec3u \u0111\u00fang \u0111\u1ed3ng c\u1ea3m n\u00e0y, ch\u00fang ta s\u1ebd \u0111i v\u00e0o m\u1ed9t chi\u1ec1u c\u1ee7a chi\u00eam tinh h\u1ecdc.<\/p>\n<p>M\u1ed9t s\u1ed1 th\u1ef1c nghi\u1ec7m v\u1ec1 \u0111\u1ed3ng c\u1ea3m c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn h\u00e0nh khi hai \u0111\u1ee9a tr\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra t\u1eeb c\u00f9ng m\u1ed9t tr\u1ee9ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t \u1edf c\u00e1c ph\u00f2ng t\u00e1ch bi\u1ec7t. Trong n\u0103m m\u01b0\u01a1i n\u0103m qua nhi\u1ec1u th\u1ef1c nghi\u1ec7m thu\u1ed9c lo\u1ea1i n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn h\u00e0nh. C\u1eb7p sinh \u0111\u00f4i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t trong c\u00e1c ph\u00f2ng t\u00e1ch bi\u1ec7t, chu\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u00e2n l\u00ean, v\u00e0 \u0111\u1ee9a tr\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o vi\u1ebft ra hay l\u00f4i ra b\u1ea5t k\u00ec c\u00e1i g\u00ec ch\u00fang ngh\u0129 \u0111\u1ea7u ti\u00ean khi chu\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u00e2n l\u00ean. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eb7p l\u1ea1i hai m\u01b0\u01a1i l\u1ea7n, v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 quan s\u00e1t v\u1edbi s\u1ef1 ng\u1ea1c nhi\u00ean l\u1edbn l\u00e0 ch\u00edn m\u01b0\u01a1i ph\u1ea7n tr\u0103m nh\u1eefng h\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd ra b\u1edfi c\u1eb7p sinh \u0111\u00f4i l\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1. Lu\u1ed3ng \u00fd ngh\u0129 \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra trong \u0111\u1ee9a tr\u1ebb n\u00e0y khi b\u1ea5m chu\u00f4ng, v\u00e0 t\u1eeb hay tranh \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a t\u1edbi b\u1edfi \u00fd ngh\u0129 \u0111\u00f3, s\u1ebd l\u00e0 nh\u01b0 nhau nh\u01b0 trong \u0111\u1ee9a tr\u1ebb sinh \u0111\u00f4i kia.<\/p>\n<p>S\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 n\u00e0y c\u1ee7a kinh nghi\u1ec7m \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc m\u00f4 t\u1ea3 l\u00e0 \u0111\u1ed3ng c\u1ea3m. C\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111i\u1ec1u t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 gi\u1eefa c\u1eb7p sinh \u0111\u00f4i t\u1edbi m\u1ee9c ch\u00fang th\u1eadm ch\u00ed n\u00f3i gi\u1ed1ng nhau. B\u00ean trong th\u00e2n th\u1ec3 c\u1ee7a hai \u0111\u1ee9a tr\u1ebb nh\u01b0 v\u1eady c\u00f3 li\u00ean l\u1ea1c hay \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i b\u00ean trong, \u0111i\u1ec1u ch\u1ea3y qua c\u00e1c k\u00eanh kh\u00f4ng bi\u1ebft n\u00e0o \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>Gi\u1eefa m\u1eb7t tr\u1eddi v\u00e0 tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng chi\u1ebfc c\u1ea7u li\u00ean l\u1ea1c ki\u1ec3u th\u1ebf n\u00e0y, v\u00e0 m\u1ecdi kho\u1ea3nh kh\u1eafc th\u00f4ng b\u00e1o \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n qua nh\u1eefng chi\u1ebfc c\u1ea7u n\u00e0y. V\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1, nh\u1eefng chi\u1ebfc c\u1ea7u li\u00ean l\u1ea1c t\u1ed3n t\u1ea1i gi\u1eefa tr\u00e1i \u0111\u1ea5t v\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi. Cho n\u00ean c\u00f3 li\u00ean l\u1ea1c li\u00ean t\u1ee5c gi\u1eefa con ng\u01b0\u1eddi, tr\u00e1i \u0111\u1ea5t v\u00e0 m\u1eb7t tr\u1eddi. Nh\u01b0ng li\u00ean l\u1ea1c \u0111\u00f3 l\u00e0 r\u1ea5t huy\u1ec1n b\u00ed; n\u00f3 l\u00e0 b\u00ean trong v\u00e0 tinh t\u1ebf. Ch\u00fang ta h\u00e3y hi\u1ec3u c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y n\u1eefa.<\/p>\n<p>C\u00f3 m\u1ed9t trung t\u00e2m nghi\u00ean c\u1ee9u \u1edf M\u0129 c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 Trung t\u00e2m nghi\u00ean c\u1ee9u v\u00f2ng c\u00e2y &#8211; Tree Ring Research Center. N\u1ebfu b\u1ea1n ch\u1eb7t h\u1ea1 m\u1ed9t c\u00e2y b\u1ea1n s\u1ebd th\u1ea5y m\u1ed9t s\u1ed1 v\u00f2ng hay h\u00ecnh tr\u00f2n ngang qua m\u1eb7t c\u1eaft. C\u00e1ch s\u1eafp x\u1ebfp trang ho\u00e0ng \u0111\u1eb9p trong th\u1edb g\u1ed7 c\u1ee7a \u0111\u1ed3 \u0111\u1ea1c b\u1eb1ng g\u1ed7 l\u00e0 do nh\u1eefng v\u00f2ng tr\u00f2n n\u00e0y. Trung t\u00e2m nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0y \u0111\u00e3 l\u00e0m vi\u1ec7c trong n\u0103m m\u01b0\u01a1i n\u0103m qua v\u1ec1 vi\u1ec7c h\u00ecnh th\u00e0nh nh\u1eefng v\u00f2ng n\u00e0y.<\/p>\n<p>Gi\u00e1o s\u01b0 Douglas, gi\u00e1m \u0111\u1ed1c trung t\u00e2m n\u00e0y, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 d\u00e0nh ph\u1ea7n l\u1edbn cu\u1ed9c \u0111\u1eddi m\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u ch\u00fang, \u0111\u00e3 kh\u00e1m ph\u00e1 ra m\u1ed9t s\u1ed1 s\u1ef1 ki\u1ec7n. B\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang ta \u0111\u1ec1u bi\u1ebft r\u1eb1ng tu\u1ed5i c\u1ee7a c\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ednh t\u1eeb s\u1ed1 nh\u1eefng v\u00f2ng n\u00e0y. M\u1ecdi n\u0103m m\u1ed9t v\u00f2ng m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra; m\u1ed9t t\u1ea7ng m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra b\u00ean trong c\u00e2y m\u1ecdi n\u0103m. N\u1ebfu c\u00e2y n\u0103m m\u01b0\u01a1i tu\u1ed5i, n\u1ebfu n\u00f3 \u0111\u00e3 th\u1ea5y n\u0103m m\u01b0\u01a1i m\u00f9a thu, th\u1ebf th\u00ec c\u00f3 n\u0103m m\u01b0\u01a1i v\u00f2ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh b\u00ean trong c\u00e2y. Nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00e1ng ng\u1ea1c nhi\u00ean khi bi\u1ebft r\u1eb1ng nh\u1eefng v\u00f2ng n\u00e0y c\u0169ng ch\u1ec9 ra lo\u1ea1i m\u00f9a n\u00e0o c\u00f3 \u0111\u00f3 trong m\u1ed9t n\u0103m \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. N\u1ebfu c\u00e1c m\u00f9a n\u00f3ng h\u01a1n hay \u01b0\u1edbt h\u01a1n th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, vi\u1ec7c h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00f2ng l\u00e0 r\u1ed9ng h\u01a1n. N\u1ebfu c\u00e1c m\u00f9a l\u00e0 l\u1ea1nh v\u00e0 kh\u00f4, v\u00f2ng kh\u00f4ng r\u1ed9ng th\u1ebf. C\u00f3 th\u1ec3 bi\u1ebft khi n\u00e0o c\u00f3 m\u01b0a to, khi n\u00e0o c\u00f3 h\u1ea1n h\u00e1n v\u00e0 khi n\u00e0o c\u00e1c m\u00f9a l\u00e0 r\u1ea5t l\u1ea1nh. N\u1ebfu Ph\u1eadt n\u00f3i r\u1eb1ng \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u01b0a r\u00e0o l\u1edbn trong m\u1ed9t n\u0103m \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, c\u00e2y b\u1ed3 \u0111\u1ec1 m\u00e0 \u00f4ng \u1ea5y ng\u1ed3i d\u01b0\u1edbi s\u1ebd x\u00e1c nh\u1eadn s\u1ef1 \u0111\u00fang \u0111\u1eafn c\u1ee7a \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3. Ph\u1eadt c\u00f3 th\u1ec3 sai, nh\u01b0ng c\u00e2y kh\u00f4ng th\u1ec3 sai. V\u00f2ng c\u00e2y s\u1ebd r\u1ed9ng h\u01a1n hay m\u1ecfng h\u01a1n, ch\u1ec9 ra ki\u1ec3u m\u00f9a c\u1ee7a n\u0103m \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>Khi ti\u1ebfn h\u00e0nh nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a m\u00ecnh, gi\u00e1o s\u01b0 Douglas c\u00f2n \u0111\u1ea1t t\u1edbi k\u1ebft lu\u1eadn kh\u00e1c, \u1edf xa b\u00ean ngo\u00e0i b\u1ea5t k\u00ec c\u00e1i g\u00ec \u00f4ng \u1ea5y c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 d\u1ef1 b\u00e1o. \u00d4ng \u1ea5y \u0111\u00e3 quan s\u00e1t r\u1eb1ng c\u00e1c v\u00f2ng l\u00e0 r\u1ed9ng h\u01a1n c\u1ee9 m\u1ed7i m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t n\u0103m &#8211; v\u00e0 c\u1ee9 m\u1ed7i m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t n\u0103m l\u1ea1i c\u00f3 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng h\u1ea1t nh\u00e2n t\u1ed1i \u0111a tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi, m\u1eb7t tr\u1eddi tr\u1edf n\u00ean ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng nhi\u1ec1u h\u01a1n. D\u01b0\u1eddng nh\u01b0 n\u00f3 c\u00f3 nh\u1ecbp chu k\u00ec v\u00e0 ph\u00f3ng x\u1ea1 c\u1ee7a n\u00f3 l\u00e0 \u1edf c\u1ef1c \u0111\u1ea1i. Trong n\u0103m nh\u01b0 v\u1eady c\u00e2y t\u1ea1o ra v\u00f2ng r\u1ed9ng h\u01a1n &#8211; kh\u00f4ng ch\u1ec9 trong m\u1ed9t r\u1eebng hay \u1edf m\u1ed9t ch\u1ed7 hay m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc, m\u00e0 \u1edf kh\u1eafp tr\u00e1i \u0111\u1ea5t m\u1ecdi c\u00e2y \u0111\u1ec1u h\u00e0nh x\u1eed t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 \u0111\u1ec3 b\u1ea3o v\u1ec7 b\u1ea3n th\u00e2n ch\u00fang kh\u1ecfi ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng ph\u00f3ng x\u1ea1 m\u00e3nh li\u1ec7t. \u0110\u1ec3 b\u1ea3o v\u1ec7 b\u1ea3n th\u00e2n n\u00f3 kh\u1ecfi s\u1ee9c m\u1ea1nh qu\u00e1 m\u1ee9c to\u1ea3 ra b\u1edfi m\u1eb7t tr\u1eddi, c\u00e2y ph\u00e1t tri\u1ec3n b\u1ed9 da d\u1ea7y h\u01a1n c\u1ee9 m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t n\u0103m.<\/p>\n<p>Do hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y, m\u1ed9t c\u1ee5m t\u1eeb m\u1edbi, &#8220;kh\u00ed h\u1eadu c\u1ee7a tr\u00e1i \u0111\u1ea5t,&#8221; \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u1eb7t ra. C\u00e1c m\u00f9a l\u00e0 kh\u00e1c \u1edf c\u00e1c ch\u1ed7 kh\u00e1c nhau: \u0111\u00e2u \u0111\u00f3 tr\u1eddi m\u01b0a, \u0111\u00e2u \u0111\u00f3 tr\u1eddi c\u1ef1c k\u00ec l\u1ea1nh v\u00e0 \u0111\u00e2u \u0111\u00f3 tr\u1eddi r\u1ea5t n\u00f3ng. Nh\u01b0ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi n\u0103m th\u1ee9 m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t n\u00e0y, thu\u1eadt ng\u1eef m\u1edbi n\u00e0y, &#8220;kh\u00ed h\u1eadu c\u1ee7a tr\u00e1i \u0111\u1ea5t&#8221; \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t ra b\u1edfi gi\u00e1o s\u01b0 Douglas. Do ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng ph\u00f3ng x\u1ea1 c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi v\u00e0o n\u0103m th\u1ee9 m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t, c\u00f3 s\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 c\u1ee7a kinh nghi\u1ec7m n\u00e0y tr\u00ean kh\u1eafp tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. Ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 \u00fd t\u1edbi n\u00f3, nh\u01b0ng c\u00e2y th\u00ec c\u00f3. C\u00f3 vi\u1ec7c gi\u1ea3m d\u1ea7n v\u1ec1 chi\u1ec1u r\u1ed9ng c\u1ee7a v\u00f2ng c\u00e2y m\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh sau n\u0103m th\u1ee9 m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t, v\u00e0 sau n\u0103m n\u0103m l\u1ea1i c\u00f3 vi\u1ec7c t\u0103ng d\u1ea7n v\u1ec1 chi\u1ec1u r\u1ed9ng cho t\u1edbi n\u0103m th\u1ee9 m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t.<\/p>\n<p>N\u1ebfu c\u00e2y l\u00e0 nh\u1ea1y c\u1ea3m t\u1edbi m\u1ee9c ch\u00fang c\u00f3 th\u1ec3 ghi l\u1ea1i c\u1ea9n th\u1eadn bi\u1ebfn c\u1ed1 x\u1ea3y ra tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi, th\u1ebf th\u00ec ch\u1eb3ng l\u1ebd kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 chuy\u1ec7n l\u00e0 trong t\u00e2m tr\u00ed con ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 t\u1ea7ng n\u00e0o \u0111\u00f3 ch\u1ec9 ra ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi sao? Ch\u1eb3ng ph\u1ea3i l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 r\u1eb1ng th\u00e2n th\u1ec3 con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 nh\u1ea1y c\u1ea3m tinh t\u1ebf v\u1edbi ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi sao? Ch\u1eb3ng ph\u1ea3i l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 theo c\u00e1ch n\u00e0o \u0111\u00f3 c\u00e1c v\u00f2ng h\u00ecnh th\u00e0nh s\u00e2u b\u00ean trong nh\u00e2n c\u00e1ch con ng\u01b0\u1eddi sao? M\u00e3i cho t\u1edbi gi\u1edd c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u1eabn kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng t\u00ecm ra vi\u1ec7c ghi l\u1ea1i nh\u01b0 v\u1eady trong th\u00e2n th\u1ec3 con ng\u01b0\u1eddi, nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0 th\u00e2n th\u1ec3 con ng\u01b0\u1eddi s\u1ebd kh\u00f4ng ghi l\u1ea1i ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng nh\u01b0 v\u1eady.<\/p>\n<p>Chi\u00eam tinh h\u1ecdc l\u00e0 vi\u1ec7c \u0111i\u1ec1u tra nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 kh\u1ea3 n\u0103ng m\u00e0 nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i trong v\u0169 tr\u1ee5 c\u0169ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ghi l\u1ea1i trong con ng\u01b0\u1eddi. Nh\u01b0ng kh\u00f4ng d\u1ec5 d\u00e0ng nghi\u00ean c\u1ee9u th\u00e2n th\u1ec3 con ng\u01b0\u1eddi v\u00ec kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1eb7t n\u00f3 ra nh\u01b0 ch\u1eb7t c\u00e2y. C\u1eaft m\u1edf m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 chuy\u1ec7n r\u1ea5t tinh t\u1ebf v\u00e0 nguy hi\u1ec3m. V\u00e0 b\u1edfi v\u00ec con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 t\u00e2m tr\u00ed, kh\u00f4ng ph\u1ea3i th\u00e2n th\u1ec3 ghi l\u1ea1i c\u00e1c bi\u1ebfn c\u1ed1 theo c\u00e1ch n\u00e0y, m\u00e0 l\u00e0 t\u00e2m tr\u00ed. C\u00e2y kh\u00f4ng c\u00f3 t\u00e2m tr\u00ed, v\u00e0 do v\u1eady th\u00e2n th\u1ec3 c\u1ee7a n\u00f3 ph\u1ea3i ghi l\u1ea1i c\u00e1c bi\u1ebfn c\u1ed1.<\/p>\n<p>Th\u00eam m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m n\u1eefa c\u0169ng \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd&#8230;. C\u0169ng nh\u01b0 c\u00f3 c\u00e1c c\u01a1n b\u00e3o ph\u00f3ng x\u1ea1 tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi v\u00e0o m\u1ecdi n\u0103m th\u1ee9 m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t, t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1, c\u00f3 nh\u1ecbp \u0111i\u1ec7u chu k\u00ec kh\u00e1c c\u1ee7a ch\u00edn m\u01b0\u01a1i n\u0103m tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y ch\u1ec9 m\u1edbi \u0111i ra \u00e1nh s\u00e1ng g\u1ea7n \u0111\u00e2y, nh\u01b0ng n\u00f3 l\u00e0 s\u1ef1 ki\u1ec7n khoa h\u1ecdc v\u00e0 n\u00f3 g\u00e2y ng\u1ea1c nhi\u00ean nh\u01b0 nh\u1ecbp \u0111i\u1ec7u th\u01b0\u1eddng k\u00ec xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee9 m\u1ed7i m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t n\u0103m. C\u00e1c nh\u00e0 chi\u00eam tinh kh\u00f4ng nh\u1eafc b\u1ea5t k\u00ec c\u00e1i g\u00ec v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y, nh\u01b0ng t\u00f4i \u0111ang n\u00f3i cho b\u1ea1n \u0111\u1ec3 l\u00e0m cho b\u1ea1n d\u1ec5 hi\u1ec3u h\u01a1n v\u1ec1 chi\u00eam tinh h\u1ecdc theo c\u00e1ch th\u1ee9c khoa h\u1ecdc. C\u00f3 chu k\u00ec ch\u00edn m\u01b0\u01a1i n\u0103m m\u00e0 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ea3i nghi\u1ec7m, v\u00e0 c\u00e2u chuy\u1ec7n c\u1ee7a n\u00f3 l\u00e0 r\u1ea5t g\u00e2y ng\u1ea1c nhi\u00ean.<\/p>\n<p>B\u1ed1n ngh\u00ecn n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, m\u1ed9t pharaoh Ai c\u1eadp \u0111\u00e3 b\u1ea3o c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u1ee7a \u00f4ng \u1ea5y gi\u1eef l\u1ea1i b\u1ea3n ghi ch\u00e9p v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc s\u00f4ng Nile t\u0103ng hay gi\u1ea3m th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean th\u1ebf n\u00e0o v\u00e0 bao nhi\u00eau. S\u00f4ng Nile l\u00e0 con s\u00f4ng duy nh\u1ea5t tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi c\u00f3 ti\u1ec3u s\u1eed c\u1ed5 b\u1ed1n ngh\u00ecn n\u0103m. B\u1ea3n ghi ch\u00e9p \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef v\u1ec1 khi n\u00e0o m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc tr\u00ean s\u00f4ng t\u0103ng l\u00ean hay gi\u1ea3m \u0111i th\u1eadm ch\u00ed t\u1edbi t\u1eebng li. B\u1ea3n ghi ch\u00e9p n\u00e0y \u0111i theo th\u1eddi gian c\u1ee7a c\u00e1c pharaoh, b\u1ed1n ngh\u00ecn n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, cho t\u1edbi nay.<\/p>\n<p>&#8220;Pharaoh&#8221; l\u00e0 t\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t cho c\u00e1c ho\u00e0ng \u0111\u1ebf Ai C\u1eadp v\u00e0 ng\u1ee5 \u00fd m\u1eb7t tr\u1eddi trong ng\u00f4n ng\u1eef Ai C\u1eadp. \u0110\u00e3 c\u00f3 ni\u1ec1m tin \u1edf Ai C\u1eadp r\u1eb1ng \u0111\u1ed1i tho\u1ea1i li\u00ean t\u1ee5c t\u1ed3n t\u1ea1i gi\u1eefa m\u1eb7t tr\u1eddi v\u00e0 S\u00f4ng Nile. C\u00e1c pharaohs, ng\u01b0\u1eddi s\u00f9ng k\u00ednh m\u1eb7t tr\u1eddi, \u0111\u00e3 tuy\u00ean b\u1ed1 r\u1eb1ng ghi ch\u00e9p \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 v\u1ec1 s\u00f4ng Nile ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef l\u1ea1i. H\u1ecd n\u00f3i, &#8220;Hi\u1ec7n t\u1ea1i ch\u00fang ta kh\u00f4ng bi\u1ebft g\u00ec v\u1ec1 m\u1eb7t tr\u1eddi, nh\u01b0ng m\u1ed9t ng\u00e0y n\u00e0o \u0111\u00f3 ch\u00fang ta s\u1ebd bi\u1ebft, v\u00e0 b\u1ea3n ghi ch\u00e9p n\u00e0y s\u1ebd h\u1eefu d\u1ee5ng.&#8221;<\/p>\n<p>Cho n\u00ean m\u1ecdi th\u1ee9 v\u1ec1 S\u00f4ng Nile trong b\u1ed1n ngh\u00ecn n\u0103m \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ghi l\u1ea1i: vi\u1ec7c t\u0103ng v\u1ec1 m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc, khi c\u00f3 l\u1ee5t v\u00e0 khi kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec&#8230;. V\u00e0 m\u1ed9t h\u1ecdc gi\u1ea3 Ai C\u1eadp, Tasman, \u0111\u00e3 bi\u00ean so\u1ea1n l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a n\u00f3. M\u1ed9t s\u1ed1 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00e3 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft v\u00e0o th\u1eddi c\u1ee7a c\u00e1c pharaoh b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft v\u00e0 m\u1ecdi th\u1ee9 \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra \u1edf s\u00f4ng Nile \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c so s\u00e1nh v\u1edbi c\u00e1c bi\u1ebfn c\u1ed1 tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi. M\u1ed9t nh\u1ecbp \u0111i\u1ec7u ch\u00edn m\u01b0\u01a1i n\u0103m \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ec9 ra r\u00f5 r\u00e0ng \u0111\u1ec3 k\u1ec3 l\u1ea1i nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u x\u1ea3y ra tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi. Nh\u1eefng bi\u1ebfn c\u1ed1 n\u00e0y l\u00e0 ho\u00e0n to\u00e0n t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 v\u1edbi \u0111i\u1ec1u ch\u00fang ta g\u1ecdi l\u00e0 sinh v\u00e0 v\u00e0 t\u1eed.<\/p>\n<p>Hi\u1ec3u \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 theo c\u00e1ch n\u00e0y: m\u1eb7t tr\u1eddi l\u1edbn l\u00ean trong b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i nh\u0103m n\u0103m v\u00e0 th\u1ebf r\u1ed3i b\u1eaft \u0111\u1ea7u s\u00fat gi\u1ea3m trong tu\u1ed5i t\u00e1c trong b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i nh\u0103m n\u0103m. Trong b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i nh\u0103m n\u0103m n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng ch\u1ea3y b\u00ean trong m\u1eb7t tr\u1eddi t\u0103ng l\u00ean h\u01b0\u1edbng t\u1edbi \u0111\u1ec9nh thanh xu\u00e2n. Sau b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i nh\u0103m n\u0103m c\u00f3 d\u00f2ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng r\u00fat xu\u1ed1ng, nh\u01b0 b\u00ean trong con ng\u01b0\u1eddi. Sau ch\u00edn m\u01b0\u01a1i n\u0103m m\u1eb7t tr\u1eddi tr\u1edf n\u00ean r\u1ea5t gi\u00e0. Trong b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i nh\u0103m n\u0103m sau, tr\u00e1i \u0111\u1ea5t b\u1ecb \u0111i\u1ec3m b\u1edfi \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t. \u0110\u1ed9ng \u0111\u1ea5t c\u00f3 li\u00ean quan t\u1edbi chu k\u00ec ch\u00edn m\u01b0\u01a1i n\u0103m n\u00e0y. \u0110\u1ebfn cu\u1ed1i c\u1ee7a n\u0103m th\u1ee9 ch\u00edn m\u01b0\u01a1i, m\u1eb7t tr\u1eddi l\u1ea1i tr\u1edf th\u00e0nh thanh ni\u00ean.<\/p>\n<p>\u0110\u00e2y l\u00e0 s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n tu\u1ea7n ho\u00e0n r\u1ea5t quan tr\u1ecdng. C\u00f3 nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i l\u1edbn x\u1ea3y ra tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi t\u1edbi m\u1ee9c \u0111i\u1ec1u t\u1ef1 nhi\u00ean cho tr\u00e1i \u0111\u1ea5t l\u00e0 b\u1ecb rung chuy\u1ec3n. Khi m\u1ed9t th\u00e2n th\u1ec3 kh\u1ed5ng l\u1ed3 nh\u01b0 tr\u00e1i \u0111\u1ea5t tr\u1edf n\u00ean r\u1ed1i tung b\u1edfi \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t v\u00ec thay \u0111\u1ed5i tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eddi, l\u00e0m sao th\u00e2n th\u1ec3 nh\u1ecf b\u00e9 c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 v\u1eabn c\u00f2n kh\u00f4ng b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng? \u0110\u00e2y l\u00e0 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 nh\u00e0 chi\u00eam tinh h\u1ecdc \u0111\u00e3 t\u1eebng h\u1ecfi. H\u1ecd n\u00f3i kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 chuy\u1ec7n th\u00e2n th\u1ec3 con ng\u01b0\u1eddi v\u1eabn c\u00f2n kh\u00f4ng b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng. Nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra trong b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i nh\u0103m n\u0103m n\u00e0y, khi m\u1eb7t tr\u1eddi l\u1edbn l\u00ean trong tu\u1ed5i thanh xu\u00e2n, l\u00e0 m\u1ea1nh kho\u1ebb m\u1ed9t c\u00e1ch k\u00ec di\u1ec7u. Nh\u01b0ng nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra trong b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i nh\u0103m n\u0103m khi m\u1eb7t tr\u1eddi tr\u1edf n\u00ean gi\u00e0 \u0111i, kh\u00f4ng th\u1ec3 \u1edf trong kho\u1ebb m\u1ea1nh.<\/p>\n<p>Ho\u00e0n c\u1ea3nh c\u1ee7a nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra trong th\u1eddi k\u00ec m\u00e0 m\u1eb7t tr\u1eddi tr\u00ean con \u0111\u01b0\u1eddng \u0111i xu\u1ed1ng l\u00e0 gi\u1ed1ng nh\u01b0 ho\u00e0n c\u1ea3nh c\u1ee7a con thuy\u1ec1n ph\u1ea3i \u0111i sang \u0111\u00f4ng khi gi\u00f3 \u0111ang th\u1ed5i sang t\u00e2y &#8211; nhi\u1ec1u n\u1ed7 l\u1ef1c th\u1ec3 ch\u1ea5t l\u1edbn \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea7n \u0111\u1ec3 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng m\u00e1i ch\u00e8o. Bu\u1ed3m kh\u00f4ng l\u00e0m vi\u1ec7c cho n\u00ean ng\u01b0\u1eddi l\u00e1i thuy\u1ec1n ph\u1ea3i l\u00e0m vi\u1ec7c v\u1ea5t v\u1ea3. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 gi\u1ed1ng nh\u01b0 b\u01a1i ng\u01b0\u1ee3c d\u00f2ng. M\u1eb7t tr\u1eddi l\u00e0 ngu\u1ed3n sinh l\u1ef1c cho to\u00e0n th\u1ec3 h\u1ecd m\u1eb7t tr\u1eddi. Khi \u0111\u1ebfn tu\u1ed5i gi\u00e0, b\u1ea5t k\u00ec ai t\u00ecnh c\u1edd l\u00e0 tr\u1ebb c\u0169ng ph\u1ea3i b\u01a1i ng\u01b0\u1ee3c d\u00f2ng. Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00f3 ph\u1ea3i tr\u1ea3i qua c\u0103ng th\u1eb3ng l\u1edbn.<\/p>\n<p>Khi m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111ang trong th\u1eddi k\u00ec thanh xu\u00e2n, to\u00e0n th\u1ec3 h\u1ecd m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c r\u00f3t \u0111\u1ea7y b\u1eb1ng n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 \u0111i l\u00ean t\u1edbi \u0111\u1ec9nh c\u1ee7a n\u00f3. Th\u1ebf th\u00ec b\u1ea5t k\u00ec ai \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra \u0111\u1ec1u \u1edf trong con thuy\u1ec1n \u0111ang gi\u01b0\u01a1ng bu\u1ed3m theo h\u01b0\u1edbng gi\u00f3. Kh\u00f4ng n\u1ed7 l\u1ef1c n\u00e0o c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m. Kh\u00f4ng m\u00e1i ch\u00e8o kh\u00f4ng b\u00e1nh l\u00e1i ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng: bu\u1ed3m ch\u1ec9 ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1edf ra v\u00e0 thuy\u1ec1n di chuy\u1ec3n b\u1edfi gi\u00f3. Trong th\u1eddi k\u00ec n\u00e0y c\u00f3 t\u1ed1i thi\u1ec3u b\u1ec7nh d\u1ecbch tr\u00e0n lan tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. Khi m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111ang gi\u00e0 \u0111i c\u00f3 t\u1ed1i \u0111a s\u1ed1 b\u1ec7nh t\u1eadt.<\/p>\n<p>B\u1ea3n ghi l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a S\u00f4ng Nile trong b\u1ed1n ngh\u00ecn n\u0103m ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng c\u00f3 vi\u1ec7c t\u0103ng n\u01b0\u1edbc ch\u1ea3y trong n\u00f3 trong b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i nh\u0103m n\u0103m khi m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111ang trong tu\u1ed5i thanh xu\u00e2n c\u1ee7a n\u00f3. Khi m\u1eb7t tr\u1eddi tr\u1edf n\u00ean gi\u00e0, m\u1ee9c n\u01b0\u1edbc trong s\u00f4ng Nile s\u1ee5t gi\u1ea3m. N\u00f3 c\u0169ng tr\u1edf n\u00ean y\u1ebfu h\u01a1n v\u00e0 gi\u00e0 h\u01a1n.<\/p>\n<p>Con ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng t\u00e1ch r\u1eddi kh\u1ecfi th\u1ebf gi\u1edbi n\u00e0y, con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 m\u1ed9t to\u00e0n th\u1ec3 th\u1ed1ng nh\u1ea5t v\u1edbi n\u00f3.<\/p>\n<p>Ngay c\u1ea3 \u0111\u1ed3ng h\u1ed3 t\u1ed1t nh\u1ea5t c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00f3i th\u1eddi gian m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u00ednh x\u00e1c. Ph\u1ea3i m\u1ea5t hai m\u01b0\u01a1i ba gi\u1edd v\u00e0 n\u0103m m\u01b0\u01a1i s\u00e1u ph\u00fat cho tr\u00e1i \u0111\u1ea5t quay m\u1ed9t v\u00f2ng quanh tr\u1ee5c c\u1ee7a n\u00f3. Tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf th\u1eddi k\u00ec th\u1eddi gian n\u00e0y ch\u00fang ta \u0111\u00e3 ph\u00e1t minh ra m\u1ed9t ng\u00e0y hai m\u01b0\u01a1i t\u01b0 gi\u1edd. \u0110\u1ed3ng h\u1ed3 do ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m c\u1ee7a ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 dao \u0111\u1ed9ng, nh\u01b0ng tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u0111\u00e3 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft l\u00e0 \u0111\u00e3 t\u00ednh th\u00eam hay b\u1edbt m\u1ed9t gi\u00e2y trong vi\u1ec7c ho\u00e0n th\u00e0nh v\u00f2ng quay. Ch\u00fang ta \u0111\u00e3 kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea5t k\u00ec ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n ch\u00ednh x\u00e1c to\u00e0n b\u1ed9 n\u00e0o \u0111\u1ec3 nghi\u00ean c\u1ee9u hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y, cho n\u00ean ch\u00fang ta ch\u1ec9 l\u00e0m c\u00e1c \u01b0\u1edbc l\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea1i th\u1ec3. Nh\u01b0ng khi chu k\u00ec ch\u00edn m\u01b0\u01a1i n\u0103m c\u1ee7a m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c ho\u00e0n th\u00e0nh, v\u00e0 khi m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh l\u1ea1i cho chu k\u00ec m\u1edbi, vi\u1ec7c t\u00ednh th\u1eddi gian c\u1ee7a \u0111\u1ed3ng h\u1ed3 tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t b\u1ecb nhi\u1ec5u lo\u1ea1n.<\/p>\n<p>V\u00e0 l\u00fac m\u00e0 m\u1eb7t tr\u1eddi tr\u1ea3i nghi\u1ec7m vi\u1ec7c ph\u00f3ng x\u1ea1 t\u0103ng l\u00ean, trong chu k\u00ec m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t n\u0103m c\u1ee7a n\u00f3, \u0111\u1ed3ng h\u1ed3 c\u1ee7a ch\u00fang ta dao \u0111\u1ed9ng. B\u1ea5t k\u00ec khi n\u00e0o tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u0111i t\u1edbi d\u01b0\u1edbi \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a c\u00e1c l\u1ef1c b\u00ean ngo\u00e0i nh\u01b0 v\u1eady, nh\u1ecbp b\u00ean trong c\u1ee7a n\u00f3 b\u1ecb nhi\u1ec5u lo\u1ea1n. Nh\u1eefng \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u00e0n kh\u00f4n m\u1edbi nh\u01b0 sao, sao b\u0103ng, hay sao ch\u1ed5i \u0111i qua g\u1ea7n tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u0169ng l\u00e0m nhi\u1ec5u lo\u1ea1n n\u00f3. Tr\u00ean qui m\u00f4 c\u00e0n kh\u00f4n, m\u1ecdi th\u1ee9 r\u1ea5t xa x\u00f4i tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi th\u1ef1c s\u1ef1 l\u00e0 r\u1ea5t g\u1ea7n, v\u00ec m\u1ecdi th\u1ee9 \u0111\u01b0\u1ee3c li\u00ean n\u1ed1i theo c\u00e1ch v\u00f4 h\u00ecnh. Tuy nhi\u00ean, kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ee7a ng\u00f4n ng\u1eef c\u1ee7a ch\u00fang ta \u0111\u1ec3 di\u1ec5n \u0111\u1ea1t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y l\u00e0 r\u1ea5t y\u1ebfu, v\u00ec khi ch\u00fang ta n\u00f3i r\u1eb1ng m\u1ed9t ng\u00f4i sao \u0111\u00e3 t\u1edbi g\u1ea7n h\u01a1n ch\u00fat \u00edt v\u1edbi m\u1eb7t tr\u1eddi c\u1ee7a ch\u00fang ta, ch\u00fang ta ngh\u0129 v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y theo ngh\u0129a th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111ang t\u1edbi g\u1ea7n ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c h\u01a1n. Tuy nhi\u00ean, kho\u1ea3ng c\u00e1ch l\u00e0 r\u1ea5t l\u1edbn. Nh\u01b0ng ngay c\u1ea3 m\u1ed9t thay \u0111\u1ed5i h\u01a1i ch\u00fat v\u1ec1 kho\u1ea3ng c\u00e1ch gi\u1eefa c\u00e1c v\u1eadt th\u1ec3 c\u00e0n kh\u00f4n v\u00e0 tr\u1ee5c c\u1ee7a tr\u00e1i \u0111\u1ea5t s\u1ebd b\u1ecb l\u00e0m nhi\u1ec5u lo\u1ea1n &#8211; m\u1eb7c d\u1ea7u ch\u00fang ta th\u1eadm ch\u00ed c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng nh\u1eadn bi\u1ebft v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y. \u0110\u1ec3 l\u00e0m nhi\u1ec5u lo\u1ea1n tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, m\u1ed9t l\u1ef1c l\u1edbn \u0111\u01b0\u1ee3c y\u00eau c\u1ea7u c\u00f3. Ngay c\u1ea3 \u0111\u1ec3 l\u00e0m l\u1ec7ch m\u1ed9t li tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, c\u00e1c v\u1eadt th\u1ec3 c\u00e0n kh\u00f4n m\u1ea1nh \u0111\u01b0\u1ee3c y\u00eau c\u1ea7u \u0111i qua g\u1ea7n qu\u0129 \u0111\u1ea1o c\u1ee7a n\u00f3.<\/p>\n<p>Khi nh\u1eefng v\u1eadt th\u1ec3 c\u00e0n kh\u00f4n l\u1edbn n\u00e0y \u0111i qua g\u1ea7n tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, ch\u00fang c\u0169ng \u0111i qua g\u1ea7n ch\u00fang ta. Khi tr\u00e1i \u0111\u1ea5t b\u1ecb rung chuy\u1ec3n, kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 chuy\u1ec7n c\u00e2y m\u1ecdc tr\u00ean n\u00f3 kh\u00f4ng b\u1ecb rung chuy\u1ec3n. Kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 chuy\u1ec7n con ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng v\u00e0 b\u01b0\u1edbc \u0111i tr\u00ean n\u00f3 kh\u00f4ng b\u1ecb rung chuy\u1ec3n. Nh\u01b0ng vi\u1ec7c rung chuy\u1ec3n l\u00e0 r\u1ea5t nh\u1ecf, v\u00e0 ch\u1eebng \u0111\u00f3 ch\u00fang ta \u0111\u00e3 kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea5t k\u00ec d\u1ee5ng c\u1ee5 n\u00e0o \u0111\u1ec3 \u0111o \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3. Nh\u01b0ng b\u00e2y gi\u1edd ch\u00fang ta c\u00f3 c\u00e1c d\u1ee5ng c\u1ee5 \u0111i\u1ec7n t\u1eed nh\u1ea1y c\u1ea3m t\u1edbi m\u1ee9c rung \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a m\u1ed9t ph\u1ea7n ngh\u00ecn c\u1ee7a th\u1eddi gian m\u1ed9t gi\u00e2y c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111o. Nh\u01b0ng rung \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi v\u1eabn kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111o. Cho n\u00ean ch\u00fang ta c\u00f2n ch\u01b0a l\u00e0m ra \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea5t k\u00ec d\u1ee5ng c\u1ee5 n\u00e0o \u0111\u1ec3 \u0111o vi\u1ec7c \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>Con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 sinh v\u1eadt r\u1ea5t gi\u1edbi h\u1ea1n &#8211; v\u00e0 \u0111i\u1ec1u c\u1ea7n thi\u1ebft cho con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 hi\u1ec7n h\u1eefu theo c\u00e1ch \u0111\u00f3, b\u1eb1ng kh\u00f4ng s\u1ebd kh\u00f3 cho con ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. N\u1ebfu b\u1ea1n c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng tr\u1ea3i nghi\u1ec7m v\u00e0 bi\u1ebft \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a m\u1ecdi l\u1ef1c bao quanh m\u00e0 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng l\u00ean b\u1ea1n hai m\u01b0\u01a1i b\u1ed1n gi\u1edd m\u1ed9t ng\u00e0y, b\u1ea1n s\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng s\u1ed1ng. Ch\u00fang ta c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng s\u1ed1ng v\u00ec ch\u00fang ta kh\u00f4ng bi\u1ebft m\u1ecdi th\u1ee9 \u0111ang x\u1ea3y ra quanh ch\u00fang ta.<\/p>\n<p>C\u0169ng c\u00f3 m\u1ed9t lu\u1eadt kh\u00e1c. Lu\u1eadt \u0111\u00f3 l\u00e0 \u1edf ch\u1ed7 ch\u00fang ta \u0111i t\u1edbi kh\u00f4ng bi\u1ebft ho\u1eb7c c\u00e1c \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng d\u01b0\u1edbi m\u1ed9t gi\u1edbi h\u1ea1n n\u00e0o \u0111\u00f3 ho\u1eb7c c\u00e1c \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng tr\u00ean m\u1ed9t gi\u1edbi h\u1ea1n n\u00e0o \u0111\u00f3. Mi\u1ec1n tr\u1ea3i nghi\u1ec7m c\u1ee7a ch\u00fang ta b\u1ecb gi\u1edbi h\u1ea1n. Ch\u1eb3ng h\u1ea1n, gi\u1ea3 s\u1eed r\u1eb1ng ch\u00fang ta \u0111o nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 th\u00e2n th\u1ec3 l\u00e0 gi\u1eefa ba m\u01b0\u01a1i s\u00e1u \u0111\u1ed9 \u1edf \u0111i\u1ec3m th\u1ea5p nh\u1ea5t v\u00e0 b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i ba \u0111\u1ed9 \u1edf \u0111i\u1ec3m cao nh\u1ea5t; th\u1ebf th\u00ec \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng ch\u00fang ta \u0111ang s\u1ed1ng b\u00ean trong b\u1ea9y \u0111\u1ed9 n\u00e0y.<\/p>\n<p>N\u1ebfu nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 t\u1ee5t xu\u1ed1ng d\u01b0\u1edbi ba m\u01b0\u01a1i s\u00e1u \u0111\u1ed9 ch\u00fang ta s\u1ebd ch\u1ebft, v\u00e0 n\u1ebfu n\u00f3 l\u00ean tr\u00ean b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i ba \u0111\u1ed9 ch\u00fang ta c\u0169ng s\u1ebd ch\u1ebft. Nh\u01b0ng b\u1ea1n c\u00f3 ngh\u0129 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 b\u1ecb gi\u1edbi h\u1ea1n v\u00e0o bi\u1ebfn thi\u00ean nhi\u1ec7t b\u1ea9y \u0111\u1ed9 kh\u00f4ng, r\u1eb1ng b\u00ean ngo\u00e0i \u0111i\u1ec1u n\u00e0y ch\u00fang ta s\u1ebd ch\u1ebft? Con ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng trong mi\u1ec1n b\u1ecb gi\u1edbi h\u1ea1n c\u1ee7a b\u1ea9y \u0111\u1ed9, v\u00e0 b\u00ean ngo\u00e0i mi\u1ec1n n\u00e0y, con ng\u01b0\u1eddi s\u1ebd ch\u1ebft. Con ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng trong m\u1ed9t lo\u1ea1i c\u00e2n b\u1eb1ng. Con ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3i th\u0103ng gi\u00e1ng gi\u1eefa ba m\u01b0\u01a1i s\u00e1u v\u00e0 b\u1ed1n m\u01b0\u01a1i ba \u0111\u1ed9. T\u01b0\u01a1ng t\u1ef1, c\u00f3 c\u00e2n b\u1eb1ng cho m\u1ecdi th\u1ee9.<\/p>\n<p>T\u00f4i \u0111ang n\u00f3i v\u1edbi b\u1ea1n v\u00e0 b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 nghe th\u1ea5y. N\u1ebfu t\u00f4i n\u00f3 b\u1eb1ng gi\u1ecdng r\u1ea5t th\u1ea5p, m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m s\u1ebd t\u1edbi m\u00e0 b\u1ea1n s\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng nghe th\u1ea5y t\u00f4i. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u, nh\u01b0ng b\u1ea1n s\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng r\u1eb1ng c\u00f3 m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m cao h\u01a1n c\u1ee7a kh\u1ea3 n\u0103ng nghe th\u1ea5y m\u00e0 b\u00ean ngo\u00e0i n\u00f3 b\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c. S\u1ebd kh\u00f3 m\u00e0 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng ti\u1ebfng \u0111\u1ed9ng to h\u01a1n c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc n\u00f3i r\u1eb1ng ch\u00fang ta c\u00f3 mi\u1ec1n nghe th\u1ea5y n\u00e0o \u0111\u00f3, v\u00e0 r\u1eb1ng ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe th\u1ea5y g\u00ec \u1edf d\u01b0\u1edbi hay \u1edf tr\u00ean n\u00f3. Kh\u1eafp xung quanh ch\u00fang ta ti\u1ebfng vang nh\u01b0 s\u1ea5m l\u1edbn \u0111ang xu\u1ea5t hi\u1ec7n, nh\u01b0ng ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fang. N\u1ebfu m\u1ed9t ng\u00f4i sao tan r\u00e3 hay m\u1ed9t h\u00e0nh tinh m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra, nh\u1eefng ti\u1ebfng \u0111\u1ed9ng vang nh\u01b0 s\u1ea5m v\u00f4 c\u00f9ng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra quanh tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. N\u1ebfu nh\u01b0 ch\u00fang ta m\u00e0 nghe th\u1ea5y ch\u00fang, th\u1ebf th\u00ec v\u00e0o ch\u00ednh kho\u1ea3nh kh\u1eafc \u0111\u00f3 ch\u00fang ta s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean \u0111i\u1ebfc. Nh\u01b0ng v\u00ec tai ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fang, ch\u00fang ta \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o v\u1ec7. Ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe th\u1ea5y d\u01b0\u1edbi decibel (\u0111\u1ed9 \u1ed3n) n\u00e0o \u0111\u00f3 v\u00e0 ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe th\u1ea5y tr\u00ean decibel n\u00e0o \u0111\u00f3 &#8211; ch\u00fang ta ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 nghe th\u1ea5y b\u00ean trong mi\u1ec1n n\u00e0o \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>Th\u1eadm ch\u00ed c\u00f3 nh\u1eefng gi\u1edbi h\u1ea1n cho vi\u1ec7c th\u1ea5y. C\u00e1c gi\u00e1c quan c\u1ee7a m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi v\u1eadn h\u00e0nh trong mi\u1ec1n \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t. Ch\u1eb3ng h\u1ea1n, ch\u00f3 c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng ng\u1eedi t\u1ed1t h\u01a1n b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 ng\u1eedi nhi\u1ec1u. Mi\u1ec1n ng\u1eedi c\u1ee7a n\u00f3 l\u00e0 r\u1ed9ng h\u01a1n, v\u00e0 \u0111i\u1ec1u ch\u00fang ta kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng ng\u1eedi, ch\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 ng\u1eedi. \u0110i\u1ec1u ch\u00fang ta kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng nghe, ng\u1ef1a c\u00f3 th\u1ec3 nghe. Gi\u00e1c quan nghe v\u00e0 ng\u1eedi c\u1ee7a ng\u1ef1a l\u00e0 s\u1eafc b\u00e9n h\u01a1n nhi\u1ec1u. T\u1eeb m\u1ed9t kho\u1ea3ng c\u00e1ch m\u1ed9t d\u1eb7m r\u01b0\u1ee1i ng\u1ef1a c\u00f3 th\u1ec3 ng\u1eedi th\u1ea5y vi\u1ec7c ti\u1ebfn t\u1edbi c\u1ee7a s\u01b0 t\u1eed. N\u00f3 s\u1ebd \u0111\u1ed9t nhi\u00ean d\u1eebng l\u1ea1i, v\u00e0 ch\u00fang ta s\u1ebd kh\u00f4ng hi\u1ec3u t\u1ea1i sao n\u00f3 \u0111\u00e3 l\u00e0m v\u1eady. Gi\u00e1c quan ng\u1eedi c\u1ee7a n\u00f3 l\u00e0 r\u1ea5t m\u1ea1nh. Nh\u01b0ng n\u1ebfu b\u1ea1n c\u00f3 gi\u00e1c quan ng\u1eedi m\u1ea1nh t\u1edbi m\u1ee9c b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 tr\u1ea3i nghi\u1ec7m m\u1ecdi m\u00f9i lan kh\u1eafp xung quanh b\u1ea1n, b\u1ea1n ch\u1eafc s\u1ebd ph\u00e1t \u0111i\u00ean. Con ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb kh\u00e9p k\u00edn b\u00ean trong m\u1ed9t lo\u1ea1i bao \u0111\u00f3ng &#8211; con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 c\u00e1c bi\u00ean gi\u1edbi.<\/p>\n<p>Khi b\u1ea1n b\u1eadt radio, b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 nghe nhi\u1ec1u \u0111\u00e0i ph\u00e1t. B\u1ea1n c\u00f3 ngh\u0129 r\u1eb1ng \u00e2m nh\u1ea1c b\u1eaft \u0111\u1ea7u ch\u1ec9 khi radio \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eadt l\u00ean kh\u00f4ng? S\u00f3ng \u00e2m nh\u1ea1c v\u00e0 ti\u1ebfng n\u00f3i c\u1ee7a radio li\u00ean t\u1ee5c ch\u1ea3y trong kh\u00f4ng trung d\u00f9 b\u1ea1n c\u00f3 b\u1eadt m\u00e1y thu l\u00ean hay kh\u00f4ng. Nh\u01b0ng ch\u1ec9 khi radio \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eadt l\u00ean b\u1ea1n m\u1edbi c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng nghe th\u1ea5y ch\u00fang. Trong ch\u00ednh c\u0103n ph\u00f2ng n\u00e0y, s\u00f3ng radio c\u1ee7a m\u1ecdi \u0111\u00e0i ph\u00e1t thanh c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi li\u00ean t\u1ee5c tu\u00f4n ch\u1ea3y, nh\u01b0ng ch\u1ec9 khi b\u1ea1n b\u1eadt radio l\u00ean b\u1ea1n m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 nghe th\u1ea5y ch\u00fang. Nh\u1eefng s\u00f3ng radio \u0111\u00f3 c\u00f3 \u0111\u00f3 ngay c\u1ea3 khi radio c\u1ee7a b\u1ea1n kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eadt l\u00ean, nh\u01b0ng b\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ec3 nghe th\u1ea5y ch\u00fang.<\/p>\n<p>Tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi n\u00e0y nhi\u1ec1u \u00e2m thanh \u0111ang \u0111i qua kh\u1eafp xung quanh ch\u00fang ta. C\u00f3 n\u00e1o \u0111\u1ed9ng l\u1edbn. Ch\u00fang ta kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng nghe th\u1ea5y ch\u00fang, nh\u01b0ng ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 tho\u00e1t kh\u1ecfi b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng b\u1edfi n\u00f3. Ch\u00fang ta b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng b\u1edfi m\u1ecdi ti\u1ebfng \u1ed3n n\u00e0y &#8211; trong m\u1ecdi th\u1ea7n kinh, trong m\u1ecdi nh\u1ecbp tim \u0111\u1eadp, trong m\u1ecdi c\u01a1 b\u1eafp. Nh\u1eefng ti\u1ebfng \u1ed3n n\u00e0y \u0111ang l\u00e0m vi\u1ec7c trong ch\u00fang ta m\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ec3 \u00fd t\u1edbi. Nh\u1eefng m\u00f9i ch\u00fang ta kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng nh\u1eadn ra c\u0169ng \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng t\u1edbi ch\u00fang ta. N\u1ebfu nh\u1eefng m\u00f9i \u0111\u00f3 mang c\u00f9ng ch\u1ee9ng b\u1ec7nh n\u00e0o \u0111\u00f3, b\u1ea1n s\u1ebd nhi\u1ec5m b\u1ec7nh. Nh\u1eadn bi\u1ebft hay vi\u1ec7c nh\u1eadn ra n\u00f3 c\u1ee7a b\u1ea1n l\u00e0 kh\u00f4ng c\u1ea7n thi\u1ebft cho c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 t\u1ed3n t\u1ea1i.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u1eeb &#8220;\u0110i\u1ec1u huy\u1ec1n b\u00ed \u1ea9n k\u00edn&#8221;, Ch.6<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0110i\u1ec1u c\u1ea7n thi\u1ebft l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u. Th\u1ee9 nh\u1ea5t, c\u1ea7n bi\u1ebft r\u1eb1ng t\u1eeb quan \u0111i\u1ec3m khoa h\u1ecdc to\u00e0n th\u1ec3 h\u1ecd m\u1eb7t &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":3122,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[57],"tags":[],"class_list":["post-3121","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-quan-sat-nhan-biet"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3121","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3121"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3121\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3123,"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3121\/revisions\/3123"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3122"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3121"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3121"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/reikivietnam.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3121"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}